Mustafa K. Erdemol
15 Temmuz’da girişilen darbe girişimiyle ilgili olarak
çok şey yazılıp çiziliyor. Kimileri söz konusu girişimin son derece acemice
olduğunu, kimileri de, ki bende bunlar arasındayım, tam tersine, bir hayli
ustaca planlandığını düşünüyor. Henüz anlayamadığımız bir nedenden ötürü erken
patlamış bir darbe girişimi olması güçlü bir olasılık. Alıştığımız darbelerden
farklı tarafları olduğu açık tabii ki. Neredeyse güpegündüz harekete geçme,
binlerce aracın geçişi sırasında boğazdaki köprüleri trafiğe kapama gibi bir
darbeyi başarısız kılacak ne varsa hepsi mevcuttu bu girişimde. Dolayısıyla, ne
mutlu ki, başarısız bir darbe girişimiydi bu. İlk olduğu da tabii ki söylenemez
çünkü “başarısız darbeler tarihi”nde çok benzerleri var bunun. İsa’dan önce
730’da Şam Kralı Rezin’in Judah Kral Ahaz’a yönelik darbe girişiminden İncil
sayesinde haberdarız.
***
Juan Ponce Enrile ile Gregorio Honasan liderliğinde
Filipinler’de darbe girişimi olur ama başarılı değildir. Gregorio Honasan bir
girişimde daha bulunur ama onu da başaramaz. 15 Temmuz’da girişilen darbe
girişimiyle ilgili olarak çok şey yazılıp çiziliyor. Kimileri söz konusu
girişimin son derece acemice olduğunu, kimileri de, ki bende bunlar
arasındayım, tam tersine, bir hayli ustaca planlandığını düşünüyor. Henüz
anlayamadığımız bir nedenden ötürü erken patlamış bir darbe girişimi olması
güçlü bir olasılık. Alıştığımız darbelerden farklı tarafları olduğu açık tabii
ki. Neredeyse güpegündüz harekete geçme, binlerce aracın geçişi sırasında
boğazdaki köprüleri trafiğe kapama gibi bir darbeyi başarısız kılacak ne varsa
hepsi mevcuttu bu girişimde.
Dolayısıyla, ne mutlu ki, başarısız bir darbe girişimiydi
bu. İlk olduğu da tabii ki söylenemez çünkü “başarısız darbeler tarihi”nde çok
benzerleri var bunun. İsa’dan önce 730’da Şam Kralı Rezin’in Judah Kral Ahaz’a
yönelik darbe girişiminden İncil sayesinde haberdarız. Ancak Rezin’in
akıbetinin ne olduğu konusunda durum net değil. Yine İsa’dan Önce 632’de kendi
tiranlığını kurmak için Atina’da darbe yapmaya kalkan Cylon var. Bunlar hem
dinler tarihinde hem de siyasal tarihte çok bilinen örnekler olduğundan
belirtmekte yarar var.
Geçen yüzyılın başlarındaki başarısız darbe girişimleri
arasında 1919 ile 1933 arasında Almanya`yı yönetmiş olan Weimar Cumhuriyeti’ne
1920’de yönelik olanını hatırlamak gerek. Almanya’da bu kez üç yıl sonra,
1923’de, Nazi lideri Adolf Hitler’i hedef alan başarısız bir darbe girişimi
daha olmuştur. Yaklaşık yirmi yıl sonra yani 1944’de ikinci dünya savaşının
bitmesine bir yıl kala, en güçlü olduğu dönemde faşist Hitler’e karşı Alman
direnişçilerinin darbe girişimi gelecektir. Hitler’in yara almadan kurtulduğu
darbeyle ilgili olduğu düşünülen 5 bin kişi yargılanacak bunlardan bazıları da
idam edilecektir.
1922’de Bayram Curri, Elez Isufi, Hamit Toptani ile Halit
Lleşi liderliğinde Arnavutluk hükümetine karşı bir darbe girişiminde bulunulur.
Bir yıl sonra bu kez Yunanistan’da kral yanlıları olan
Leonardopoulos-Gargalidis’in başarısız girişimleri gelir. Yunanistan’da yirmi
yıldan fazla süren sakinlik Venizelos yanlısı bir grubun 1935’de yaptığı darbe
girişimiyle bozulur. Ülke bundan kırk yıl sonra, 1975’de bir başka başarısız
darbe girişimiyle daha karşılaşır.
20’li yılların başarısız darbe girişimlerinden biri de
Estonya’da 1924’de bir grup komünist tarafından gerçekleştirilir. 1932’ye de
dünya darbe haberleriyle girer. Bu yıl Lapua Hareketi Cephesi öncülüğünde
başarısız bir darbe girişimi yapılır Finlandiya’da. Aynı yıl Japonya’da da
benzeri bir girişim olmuştur. Japonya’da dört yıl sonra 1936’da başarısız darbe
girişimi daha yaşanır.
ABD’de de oldu
Şaşırtıcı gelebilir ama 1933 yılında ABD’de de Franklin
D. Roosevelt yönetimine karşı bir darbe planlanır. Ancak girişimi önceden alan
istihbarat darbe planının gerçekleşmesine fırsat bırakmaz.
Avusturya’da İlk Avusturya Cumhuriyeti’ne karşı
Avusturyalı Naziler, 1934’de Temmuz Darbesi olarak adlandırılan bir darbe
girişiminde bulunurlar. Başbakan Engelbert Dollfuß’un öldüğü girişim başarıya
ulaşamaz.
İkinci Dünya Savaşı başlayalı bir yıl olmuştur. 1940’da
Norveçli faşist lider Vidkun Quisling hükümeti devirmeye kalkar. Girişim
başarısız olmuştur ama Almanya’nın Norveç ile Danimarka’yı işgaline yol
açmıştır. Aynı yıl Norveç’e bir hayli uzak bir coğrafyada yani Meksika’da Juan
Andreu Almazán adlı biri ülkenin seçilmiş Cumhurbaşkanı Manuel Ávila
Camacho’nun yemin törenini engellemek için darbeye kalkar. Kırklı yılların son
darbe girişimi Yemen’de 1948 yılında yapılır. 50’li yılların ilk başarısız
darbe girişimi de, 1951’de Tayland’da denizci askerlerden gelir. Aynı yılın son
başarısız darbesi ise Eyüp Han tarafından Pakistan’da gerçekleşir.
Küba’da Batista rejimini devirmeye yönelik başarısız bir
darbe girişimi vardır. 1956’da albay Ramón Barquín öncülük eder darbeye ama
Batista’yı deviremezler. 1959’da Brezilya’da hava kuvvetlerine mensup askerler
sivil bir uçağı kaçırarak darbe yapmaya çalışırlar. Amaç Devlet Başkanı
Juscelino Kubitschek’i devirmektir. Ama başaramazlar. 1960’ın başarısız darbe
girişimi ise o zamanki adı Habeşistan olan Etiyopya’da gerçekleşir. “Allahın
Arslanı” İmparator Haile Selasiye bu darbeden kurtulur. Etiyopya’da yıllar
sonra, 1989’da bu kez Devlet Başkanı Mengistu Haile Mariam’a yönelik bazı
askerlerin darbe girişimi gerçekleşecektir.
Arjantin: Darbeler ülkesi
Adı yıllarca darbelerle anılan Arjantin’in ilk başarısız
darbesi 1951 yılında ülkenin efsanevi Devlet Başkanı Juan Domingo Perón’a karşı
yapılır. 1987’de bir başka başarısız darbe daha olur. Bu kez hedef kendilerini
Carapintada Hareketi olarak tanımlayanlar Aldo Rico öncülüğünde Başkan Raúl
Alfonsín’i hedef almışlardır. Aynı grup bir yıl sonra, 1988 Ocak ayında yine
sonuç alamadıkları bir darbe girişiminde daha bulunurlar. Aynı yılın Aralık
ayında yine Alfonsin’e karşı söz konusu gruba mensup Muhammed Ali Seineldin
liderliğinde bir darbe girişimi daha yapılır ama o da başarılı olamaz.
Çok değil sadece iki yıl sonra 1990’da Aralık ayında, bu
kez yeni Devlet Başkanı, Suriyeli bir aileye mensup olduğu için El Turko
lakaplı (Ortadoğu’dan gelen herkese bu lakabı takarlar Arjantin’de) Carlos
Menem’e yönelik bir başarısız darbe girişimi daha gerçekleşir. Darbe lideri
yine aynı kişidir: Muhammed Alí Seineldín.
Şimdi Sri Lanka adıyla bildiğimiz Seylan’da bir grup
Hıristiyan devlet yetkilisi 1962’de başarısız bir darbe girişiminde bulunurlar.
Fransa ve İtalya da atlattı
Çok şaşırtıcı gelebilir kimilerine ama Batı’nın iki
“demokratik” ülkesi Fransa ile İtalya’da darbe tehlikesi ile karşılaştılar.
1961’de Fransa - Cezayir Savaşı tüm hızıyla sürerken dört emekli general,
kendisi de 1958 yılında bir askeri darbeyle iktidara gelmiş olan Fransa
Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle’i devirmeye çalışırlar ancak başaramazlar.
İtalya’da ise 1964’de bir grup askerin başarısız bir darbe girişimi olur.
Türkiye’de 1963 yılında Talat Aydemir öncülüğünde başarış
bir darbe girişimine sahne olur. İki yıl sonra Endonezya’da,dört yıl sonra da
Gana’da sonuç alınamayan darbe girişimleri yaşanır.
Pinochet’den öncesi de var
1973 Şili için en talihsiz yıl olmalı. Söz konusu yıl
Haziran ayında sosyalist Devlet Başkanı Salvatore Allende’ye karşı Roberto
Souper liderliğinde başarısız bir darbe girişiminde bulunulur. O zaman darbeden
kurtulan Allande, bu kez aynı yılın Eylül ayında General Augusto Pibnochet
tarafından devrilecektir ne yazık ki.
Yoksul Bangladeş de darbeler konusunda iyi bir sicile
sahip değil. 1977 yılında Ziyaur Rahman’ın başkanlığı süresince tam 21 darbe
girişimi olur. Bu girişimlerde toplam 2 bin 500 asker ölür. 1978’de Somali’de
önde gelen kabilelerden biri olan Majeerteen’lere mensup memurlar diktatör Siad
Barre’yi devirmek isterler ama girişimleri başarılı olmaz.
İran’da ABD girişimi
Şahı henüz devirmiş olan İran’da 1979’da mollaların
oluşturduğu geçici hükümete karşı ABD destekli bir darbe girişimi olur, ama
sonuç alınamaz. 1981’de dört başarısız darbe girişimine tanık oluruz. Wilfred
Hawker Surinam’da, albay Antonio Tejero da İspanya’da, Kukoi Sanyang
Gambiya’da, Mike Hoare Şeyseller’de öncülük ettikleri darbe girişimlerinde
başarılı olamazlar.
Kamerun’da da 1984’de Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı’nın
başarısız bir darbe girişimi olur. İki yıl sonra Juan Ponce Enrile ile Gregorio
Honasan liderliğinde Filipinler’de darbe girişimi olur ama başarılı değildir.
Ertesi yıl Gregorio Honasan bir girişimde daha bulunur ama bunu da başaramaz.
Panama’da 1989’da Manuel Noriega’ya, diğeri 1990’da
Guillermo Endara’ya yönelik başarısız darbe girişimlerinde bulunulur. 1990’da
Nijerya ile bir grup Müslüman askerin darbe yapmaya kalktığı Trinidad &
Tobago’da girişimler başarılı olmaz. Sudan diktatörü Ömer El Beşlir’e yönelik
1990’dakidarbe girişimini de atlamayalım. Darbeci 28 askerin hepsini idam etti Beşir.
Sovyetler’de darbe
1991’in en ilginç başarısız darbe girişimi, bir grup
asker tarafından Sovyetler Briliği’nde Gorbaçov’a karşı yapılmıştı. Sarhoş
Boris Yeltsin’in tank üzerinde görüldüğü bir darbe girişimiydi. Peru’nun Japon
asıllı Devlet Başkanı Alberto Fujimori de başarısız bir darbe girişimyhle
karşılaştı 1992’de.
Ülkesinde gerçek bir efsaneye dönüşen Venezüela Devlet
Başkanı Hugo Chavez, başkan olmadan önce 1992 yılının Şubat ile Kasım aylarında
iki başarısız darbe girişimine liderlik yaptı. Chavez’in kendisi de 2002’de
Amerika yanlısı subaylar tarafından devrildi ancak 48 saat geçmeden büyük halk
desteğiyle püskürtülen darbe sonrası yeniden yönetimi ele geçirdi.
Darbe yapan başkan
Guatemala Devlet Başkanı Jorge Serrano Elías 1993’de
başarısız bir sivil darbe girişiminde bulundu. Yasa dışı olarak parlamento ile
yüksek mahkemeyi fesh etti. Ancak ülkenin Anayasa Mahkemesi Elias’ı görevden
aldı. 1993’de Irak’ta Saddam Hüseyin’e karşı bir darbe girişimi olduğunu
biliyoruz. 2000 yılında George Speight adlı subay öncülüğünde Fiji’de, bir grup
asker öncülüğünde Fildişi Sahili’nde, 2003 yılında Moritanya’da, aşırı sağcı
askerlerin liderliğinde Filipinler’de, 2004 yılında Kongo’da iki kez, Çad’da,
Ekvator Ginesi’nde 2006’da yine Çad’da, 2006’da Tayland’da, 2009’da
Madagasgar’da girişilen darbelerin hiç biri başarıya ulaşamadı.
Yani 15 Temmuz’u yüzüne gözüne bulaştıranlar da
“Başarısız Darbeler İndeksi’nde yerlerini almış bulunuyorlar. Sekiz saatte 265
kişinin yaşamını yitirdiği bir darbe girişimi olduğunu da anımsayalım.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.