ՏԵՍԱՆՔ ԼՍԵՑԻՆՔ « ՄԱՐՄԱՐԱ » Բ.

Ի՞ՆՉԵՐ ՄՏԱԾԵԼ ԿՈՒՏԱՅ ԱՐԱՄ ՍՐԲԱԶԱՆԻՆ ՀԵՏ  ՀԵՌԱՏԵՍԻԼԷՆ  ԿԱՏԱՐՈՒԱԾ ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ

                                                    Բ.

Արամ Սրբազանի հետ հեռատեսիլի կայանէն կատարուած զրոյցի նիւթերէն մէկն ալ« ըստ մեր մօտ հրատարակուած կրճատեալ ձեւին,  Հայ համայնքին թիւն էր, նաեւ թիւը այժմու մեր եկեղեցիներուն եւ դպրոցներուն։ Արամ Սրբազան Հայ համայնքին թիւը գնահատած է որպէս 70 հազար, որուն երկու հազարը կը բնակի Անատոլուի մէջ։

Այս թիւը հաւանաբար մօտաւոր թիւ մըն է։ Մենք ալ մեր բնակչութեան թիւը տասնամեակներէ ի վեր կը գնահատենք որպէս 70 հազար, թէեւ կրնանք մտածել որ հիմա շատ աւելի բարձրացած պէտք է ըլլար այս թիւը։ Սակայն համրելու, մարդահամար մը կազմակերպելու կարելիութիւնը չունինք։ Եթէ Հայ մարդոց մարդահամար մը ընէինք, անակնկալի մը հետ դէմ յանդիման կուգայի՞նք։ Յայտնի չէ։

Անշուշտ հոս կայ հարց մը որուն մասին Արամ Սրբազան լաւ որ չէ խօսեր, որուն մասին մենք պիտի խօսինք սրտի ցաւով։ Ասիկա, համայնքին թիւը գնահատելէ վերջ, համայնքին որակն ալ գնահատելու խնդիրն է։  70 հազարնոց այս համայնքին մէջ ի՞նչ է տոկոսը այն Հայերուն որոնք կը գուրգուրան իրենց Հայկական պատկանելիութեան ու ինքնութեան վրայ, որքա՞ն ուժեղ կապ կը պահեն իրենց ազգային հաստատութիւններուն, իրենց դպրոցներուն, իրենց մշակութային ակումբներուն հետ, եւ ամէնէն կարեւորը, որքա՞ն կարեւորութիւն կուտան իրենց մայրենի լեզուն պահելու ու գործածելու խնդրին,  որքա՞ն կարեւոր կը նկատեն Հայալեզու մամուլ ունենալու ու այդ թերթը կարդալու աւանդութեան, որքա՞ն հաւատարիմ կը մնան խառն ամուսնութիւններէ խուսափելու ու զուտ հայկական ընտանիքներ կազմելու, իրենց զաւակները տոհմիկ կրթութեամբ մեծցնելու հրամայականներուն։ Այս բոլոր հարցումներուն պատասխաններն են որ պիտի ճշդեն 70 հազարնոց մեր համայնքին որակը։

Բայց մենք չենք որ պիտի ուրանանք 70 հազարնոց մեր համայնքին բազմաթիւ գովելի ու հպարտացուցիչ կողմերն ալ։ Այո՜, հակառակ վերեւ համրուած ժխտականութիւններուն, մեր համայնքը ունի դիմագծութիւն մը որուն ամբողջ Հայաշխարհը կը նայի հիացումով ու քիչ մըն ալ նախանձով։ Մեր վարժարանները կը շարունակեն գործել օրհնութիւն տեղացնելով մեր զաւակներուն վրայ, մեր եկեղեցիները կը լեցուին ու անխափան կը հնչեցնեն իրենց կրօնաշունչ զանգակները, մեր ժողովուրդը հրաշալի նուիրատուութիւններով ոտքի կը պահէ ո՜չ միայն իր դպրոցները,  այլ նաեւ իր մշակութային կազմակերպութիւնները, հաւատարմօրէն կը շարունակենք ապրեցնել մեր երգը, մեր երաժշտութիւնը, մեր թատրոնը, մեր գրականութիւնը, մեր գեղարուեստը, եւ դեռ շատ բան, որոնք եւս կը պայմանաւորեն 70 հազարնոց այս համայնքին որակը։ 70 հազարնոց այդ համայնքին մէջէն քանի՞ հոգիներու մասնակցութեամբ ու օրհնեալ նուիրումով է որ կը ստեղծուի ու կը պահուի Համայնքին կուրծքը ուռեցնող այս փայլուն պատկերը։ Պատասխանը յստակ է։ Գիտենք որ համայնքին ամբողջ թիւին հետ եթէ բաղդատուի, փոքրամասնութիւն մըն է որ կը ստեղծէ այս պատկերը, բայց թերեւս ուրիշ հաւաքականութիւններու մօտ ալ կացութիւնը նոյնն է։ Միշտ փոքրամասնութիւնն է որ կը ստեղծէ լաւ բաները։ Երանի թէ մեծամասնութիւնն ալ կարենայ օգտուիլ այդ լաւ բաներէն։

Արամ Սրբազանին հետ կատարուած զրոյցի ընթացքին կարգը շուտով եկած էր մեր դպրոցներուն ու եկեղեցիներուն թիւին։ Հոս է որ կը բացուի ահաւասիկ լայն դուռ մը որուն ետին ունինք ուրախութիւններ, նաեւ տխուր յիշողութիւններ։ Հաղորդավարը յիշեցուցեր է որ Օսմանեան Կայսրութեան շրջանին կը գործէին 2170 եկեղեցիներ  եւ աւելի քան 2000 վարժարաններ։ Իսկ հիմա ի՞նչ է պատկերը, հարցուցեր է ան։

Պատկերը հիմա ահաւոր անկումի մը պատկերն է։ Այդ հազարներէն հիմա մնացած է 45 եկեղեցի ու 16 վարժարան։ Վստահ ենք Արամ Սրբազանին ալ սիրտը կոտտացած է երբ տուած է մեր այսօրուան կացութիւնը ցոլացնող այս թիւերը։ Հաղորդավարին կողմէ նշուած 2170 եկեղեցիներու ու աւելի քան 2000 դպրոցներու թիւը որքա՞ն կը ցոլացնէ ճշմարտութիւնը, հիմա ի վիճակի չենք ստուգելու, բայց աւելի կրնայ ըլլալ, քան թէ պակաս։ Իսկ այսօրուաններուն թիւը յստակօրէն ճիշդ է։ 45 եկեղեցիներուն 38-ը Իսթանպուլի մէջ է, ըսած է Արամ Սրբազան։ Անատոլուի զանազան քաղաքներուն մէջ ունինք ուրեմն քանի մը գործօն եկեղեցի։ Բայց Անատոլուի մէջ չունինք ո՜չ մէկ դպրոց։ Անշուշտ չէինք կրնար ունենալ։ Գոնէ Վագըֆլըգիւղի նման իր հայկականութիւնը պահել յաջողած գիւղի մը մէջ չէի՞նք կրնար ունենալ փոքրիկ դպրոց մը, գոնէ մանկապարտէզ մը։ Պէտք է ունենայինք։ Պէտք է ունենայինք որպէս տժգոյն յիշատակ մը Օսմանեան Կայսրութեան շրջանի աւելի քան 2000 եկեղեցիներէն։ Բայց այդ ալ չունինք։ Հոն ուր ժողովուրդ չկայ, հոն ուր ծաղկող, մեծցող, ճիւղեր արձակող ժողովուրդ չկայ, հոն դպրոց չ՛ըլլար։

Բայց հարցը այս չէ։ Վերեւ յիշուած հազարաւոր եկեղեցիներէն ու դպրոցներէն մեզի մնացեր է 45 եկեղեցի ու 16 դպրոց եւ Արամ Սրբազան զրոյցի ընթացքին ըսեր է որ ասկէ աւելիին հետ այս համայնքը պիտի չկարենար արդէն գլուխ ելլել ու այսքանն ալ կը բաւէ համայնքին։

Շատ հետաքրքրական դիտողութիւն մը ահաւասիկ։ Չենք կրնար համաձայն չըլլալ Արամ Սրբազանին հետ, երբ մէկ կողմէ կը յիշենք որ հոգեւորականի անբաւարարութեան պատճառաւ այս Զատկին կարելի չեղաւ արարողութիւն կատարել Տիյարպաքըրի Ս. Կիրակոս Եկեղեցիին մէջ եւ երբ միւս կողմէ գիտենք թէ մեր համայնքէն ներս ունինք գործիչներ ու ղեկավարներ որոնք շարունակ կը պնդեն որ այս 16 դպրոցները շատ են մեզի համար եւ պէտք է անոնցմէ մէկ քանին միացնել իրարու։ Վարժարաններուն թիւը պակսեցնել ուզող այդ անձերը իրենց տեսանկիւնէն իրաւունք ունին թերեւս։ Եթէ այս խնդրին նայինք տնտեսական ու նիւթական տեսանկիւնէն,  ճիշդ է, այս համայնքը կը դժուարանայ պահելու իր այսքան քիչ թիւով վարժարաններն ալ, մանաւանդ որ հիմա աշակերտներուն թիւն ալ կը պակսի շարունակ։ Քանի՞ Հայ ծնողներ իրենց զաւակները կը նախընտրեն ղրկել օտար վարժարան։ Ի՞նչպիսի արդիւնք մը կը ստացուէր արդեօք եթէ կարենայինք գիտնալ թէ քանի՞ Հայ աշակերտ ներկայիս կը յաճախէ օտար դպրոցներ։ Այս բոլորը ճիշդ են։ Բայց կայ մետայլին միւս երեսակը որ փայլուն չէ։

Եթէ Արամ Սրբազան ըսած է որ այս եկեղեցիներուն ու դպրոցներուն թիւը կը բաւէ մեզի, թէ աւելիին պէտք չունինք, մենք ալ մեր կարգին պիտի ըսենք որ մենք կը տառապինք ո՜չ թէ դպրոցներու կամ եկեղեցիներու թիւին բարձրութենէն, այլ մեր ժողովուրդին ունեցած ցած թիւէն։ Մեր դպրոցներն ու եկեղեցիները չե՜ն որ շատ են, մեր ժողովուրդին թիւն է որ քիչ է։ Մենք,  որ մեր դպրոցներուն թիւը պակսեցնելու մասին կը մտածենք շարունակ, բնաւ մտածեցի՞նք մեր ժողովուրդին թիւը բարձրացնելու հարցի մը մասին։ Մեր մօտ ի՞նչ է ընտանիքներու ծննդաբերութեան թափը, ամէն ընտանիք քանի՞ զաւակ աշխարհ կը բերէ։

Օսմանեան շրջանի հազարաւոր եկեղեցիներուն ու դպրոցներուն յիշատակը մեզ կը հրաւիրէ մտածելու թէ մենք հիմա որքան փոքր թիւ մը կը կազմենք այստեղ։

Ռ. Հ.