Toros Sarian
Ermenilere karşı işlenen soykırım üzerine açık ve
derinlemesine tartışmalar Türkiye’de eskiden olduğu gibi engellenmemekte artık.
Geçtiğimiz birkaç yılda konuyla ilgili sayısız makale ve kitap yayınlandı; bunların
arasında Türk resmi tarih yazımında egemen görüş açısını yansıtmayan birçok
eser vardır. Nisan 2011’de, Prof. Halil Berktay soykırımın yıldönümü
vesilesiyle Hamburg’da bir konuşma yaptı ve önde gelen Türk bilim insanlarının
Ermenilere karşı işlenen suçu Birleşmiş Milletler Sözleşmesine göre soykırım
saydıklarını belirtti laf arasında. Ama, pek çoğu, galiba aşırı milliyetçilerin
tepkilerinden korktukları ya da sadece devletin eğitim kurumlarındaki işlerini
kaybedebilecekleri kaygısıyla henüz
açıkça dile getiremiyor.
Çoğu bilim insanı ve aydının soykırım gerçeğinin artık
inkar edilemeyeceği şeklindeki görüşü giderek itibar kazanmış da olsa, Türkiye
halkı açısından durum oldukça farklı. Devletin inkar politikası egemenliğini ve
kamuoyunu biçimlendirmeyi hâlâ sürdürüyor. Dolayısıyla kimse gerçekten açık ve
kısıtlamasız bir tartışmadan söz edemez henüz.
Türkiye halkının tersine, Kürtler soykırım konusuyla
hesaplaşmaya hazır görünüyorlar. Onlar arasında resmi tarih tezleri oldukça
yaygın biçimde reddedilmekte. Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana Kürtlerin temel
ulusal ve kültürel hakları inkar edilmekteydi ve 1937-38’de Dersim’de bir başka
soykırımın kurbanı olmuşlardı. Geçtiğimiz otuz yıl içinde binlerce Kürt köyü
yakılmış, milyonlarca Kürt yurtlarından zorla göçürtülmüşlerdir. Türk askeri ve
devlet kontrolündeki paramiliter birliklerce öldürülmüş sivil Kürtlerin sayısı
muhtemelen hiç bir zaman belirlenemeyecektir. Köyü yakıldığından dolayı bir
batı Anadolu kentinin yoksul bir mahallesinde yaşayan ya da halkının ulusal ve
kültürel hakları için mücadele ettiğinden dolayı yıllarını cezaevinde geçiren
bir Kürt, Türk milliyetçiliğinden yeterince çektiği için soykırım yıllarında
Ermenilerin başlarına ne geldiğini çok daha kolaylıkla anlayabilir.
Kürtler ve Ermeni Soykırımının Kabulü
Eğer Türkiye’nin inkar politikası ve soykırım etrafında
ördüğü sessizlik duvarı giderek yıkılmaya başladıysa, bu, sadece uluslararası
düzeyde tanıma çabalarının ya da Diaspora Ermenilerinin kampanyaları sayesinde
olmamıştır. Ne de, ne yazık ki hâlâ çok
zayıf olan Türk sivil toplumundan dolayıdır. Türkiye’de soykırım konusunda bir
tartışmanın ortaya çıkması daha çok Kürt ulusal hareketinin direnciyle
bağlantılıdır. Soykırım konusuyla, Kürt sorunuyla ve diğer tabu temalarla
yüzleşme ihtiyacı artık kaçınılmaz olmuştur. Nisan 1997’de, sürgündeki Kürt
parlamentosu Ermenilere ve Süryani/Asurilere karşı işlenen soykırımı tanımış ve
aynı zamanda, Hamidiye alaylarında yer alan Kürtlerin o suçta Türk hükümetinin
işbirlikçileri olduklarını beyan etmişti.[1]
PKK (Kürdistan İşçi Partisi)’nin cezaevindeki lideri
Abdullah Öcalan, 10 Nisan 1998’de Ermenistan başkanlık seçimindeki zaferinden
dolayı Robert Kocharian’a bir kutlama mesajı çekmiş ve soykırım konusunu dile
getirmişti. Belçika Senatosunun Türk Hükümetini Ermeni soykırımını tanımaya
çağırma kararını da alkışlamıştı. Ayrıca, suçun arkaplanının kapsamlı bir
biçimde ele alınıp tahlil edilmesine de ihtiyaç olduğunu vurgulamıştı.
1982’nin başlarında PKK Parti Gazetesi Ermeni soykırımını
anmış ve bundan Jön Türk rejimini sorumlu tutmuştu: “Halkların imparatorluktan
kopmaya çaliştiği bir dönemde ortaya çıkan bujuva milliyetci hareketin
programmının temelini, imparatorluğun ‘Birlik ve Bölünmezlik’ korumak
oluşturur. Imparatorluğun ‘birlik ve bütünlüğü’ korumak demek, baskı altında
tutulan halkların en demokratik hakkı olan ‘Kendi Kaderlerini Tayin Hakkına’
karşi olmak demektir. Hıristiyan ve müslüman çeşitli halkların, kendi
kaderlerini özgürce tayin etmek için harakete geçtikleri, ayaklandıkları, direndikleri
bir dönemde, halkların bu direnmesini kendilerinin iktidar olmasi için bir
basamak olarak kullanan Jön Türkler, iktidara geçtikten hemen sonra halklar
üzerinde eskisinden katbe kat daha fazla bir baskı rejimi kurmuşlar, her tarafa
ordular göndererek halkların bu en dogal hakları olan direnme mücadelelerini
zorla bastirmaya çalışmişlar, hatta Ermeni tehcirinde görüldüğü gibi en vahşi
soykırımları uygulamaktan çekinmemişlerdir.”[2] Birinci Dünya Savaşı sırasında,
Jön Türk rejimi “yüzbinlerce Kürd’ü ‚mecburi iskana’ tabi tutarken – bunlarin
çoğu Toroslar’da öldü – bir milyonu aşkın Ermeni’yi katlederek soykırıma
uğrattilar” diye yazmıştı parti yayın organı.[3]
Soykırımı başka Kürt örgütleri de tanımıştır. “Kongremiz
1915 Büyük Ermeni soykırımını insanlık tarihinin kara lekelerinden biri olarak
mahkum eder. ‹şbirlikçi Kürt Feodallerinin de Osmanlı-Türk sömürgeciliğine suç
ortaklığı yaptığı bu kanlı eylemin, Ermeni halkına karşı işlenmiş tarihsel bir
haksızlık olduğunu kabul eder.” diye yazıyordu PRK/Rizgari (Kürdistan Özgürlük
Partisi) parti konferansının bir kararında. Ayrıca, soykırımdan sağ
kurtulanların torunları eski yerleşim yurtlarına dönme hakkına sahip oldukları
da dile getiriliyordu aynı kararda.[4] “Ermeni ulusunun uğradığı tarihsel
haksızlığı da telafi etmek üzere Kürdistan’da bir dizi önlem geliştirilecektir,
a) Kürdistan’da yaşayan Ermeni halkı için Ermenice eğitim ve öğretim yapan
okullar, yayın olanaklar ve Ermeni kilisesinin örgütlenmesi de dahil Kültürel
Özerklik hakları, b) 1915 sürgünü ve soykırımı sırasında göçettirelen Ermeni
ailelerinin ülkelerine dönebilmelerine hakkı ve olanakları sağlanarak, yerleşim
alanları verilecektir.”
Kürt yayınları yıldönümlerinde soykırımı konu edinmiştir
düzenli olarak. Kürtçe “Zel Yayınları” 1994 yılında İstanbul’da M. Kalman’ın
“Batı Ermenistan, Kürt İlişkileri ve Soykırım” başlıklı eserini yayınladı. Bir
Kürt yazarın, alışılageldiği gibi Kuzey Kürdistan’dan değil de Batı
Ermenistan’dan söz etmesi dikkate değerdir. Bir başka dikkate değer eser de,
Recep Maraşlı tarafından 2008 yılında “Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve
1915 Soykırımı” adıyla yayınlanan kitabıdır.[5]
Cinayetler Yüksek Makamlardan Gelen Emirlerle mi İşlendi?
Kürtler Kürt-Ermeni ilişkilerini ve Ermeni Soykırımını
ele almaya hazır görünüyorlar; ancak konu Kürtlerin soykırım sürecinde
oynadıkları role dayanınca, Kürt aydınları arasındaki görüş farklılıkları açığa
çıkıyor. Sol-liberal “Taraf” gazetesi yazarı, Mardinli Orhan Miroğlu,
soykırımın 2011 yıldönümünde “1915, İnkar ve Kürtler” başlıklı bir makale
yazdı.[6] Makalede, Hamidiye Alaylarının kuruluş nedenlerini ele aldı ve bu
alayların 1894-1896 Ermeni katliamlarına dahlinden söz etti. Miroğlu burada
Kürtlerin rolünün yanı sıra Ermenilere ve Süryani/Asurilere yönelik soykırımdan
söz ediyor: “1915’te Kürtler Ermeni ve Süryani katliamında önemli rol
oynadılar. Bu rolün öyle sıradan bir tetikçilik rolü olmadığı açıktır. Hele
Süryani’lerin Turabdin bölgesinde yok olmaları tamamen yerel otoritelerle, Kürt
ve Arap aşiretleri arasındaki işbirliği sonucunda gerçekleşti. İttihatçıların,
Süryaniler için özel bir planları bile yoktu.” Miroğlu, Kürtlerin
işbirlikçiliklerini inkar ettiklerinden dolayı Kürt aydınlarının konumlarını
eleştiriyor: “Suça ortaklığı kabullenmek söz konusu olduğunda, Kürt aydınlarının
iyi bir sınav verdiği söylenemez. Aydınlarımız, aşiretlerin katliamlarda
oynadıkları rolü tamamen İttihatçıların kışkırtıcılığına bağladılar.” Buna
itiraz ediyor Miroğlu: “Kürtlerin eliyle gerçekleşen katliamlar, emirlere uymak
gibi basit bir gerekçeyle açıklanamaz. Onlar İttihatçıların propagandalarına
gerçekten inandılar veya inanmak işlerine geldi.” Miroğlu, Kürtlerin uzun bir
süredir soykırım konusunu geçiştirmelerini eleştiriyor: “Dolayısıyla Kürt
aydını, ve siyasetçisi, yakın zamana kadar, 1915 söz konusu olduğunda,
Kürdistan’da yaşayan Ermenilerin ve Süryanilerin kitleler halinde yok
edilmeleri gerçeğiyle yüzleşmek yerine, ‘Kurtarılan Ermenilere ve Süryanilere’
dair hikayelere sığınmayı tercih etti.”
Sürgünde yaşayan Kürt gazeteci ve yazar Ahmet Kahraman,
Avrupa’da yayınlanan “Yeni Özgür Politika” gazetesinde adını vermeden
Miroğlu’nun eleştirisine cevap verdi: “Oysa Soykırım, TC kurucularının da yer
aldığı İttihat ve Terakki iktidarının projesiydi. Bu projede Ermeni katli
“vacip”, malı, mülkü ganimetti. Kararda Kürtlerin bir ilgisi, dahli yok ama,
uygulamada, “koruculuk” sisteminin başka şekli olan Hamidiye Alaylarının[7]
doğrudur.”
Miroğlu, makalesinde o zamanın Kürtlerinin ve Kürt aşiret
reislerinin soykırımdan sorumlu olduklarını ileri sürmemiş olsa da, Ahmet
Kahraman, Miroğlu’nu bu demekle suçluyor ve Kürtleri suçlamasından dolayı onu
kınıyor. “Kürtleri sorumlu tutmak, entrikacı akla uygun, ama gerçeğe ters,
Kürtlere iftiradır. İftira ile katillerin paklanması mümkün değildir.”[8] Türk
ceza yasasında meşum 301. madde yer almakta: ‘Ermenilere karşı soykırım
işlendiğinden söz edenler “Türklüğü aşağılamak”la suçlanırlar.’ Bu nedenle Orhan
Pamuk ya da Elif Şafak gibi Türk aydınları sanık sandalyesine oturtulmuşlar ve
Hrant Dink de aynı nedenle Ocak 2007’de öldürülmüştü. Eğer Orhan Miroğlu
Kürtlere leke çalmaktan suçlanacaksa, bu durum resmi Türk tarihini
eleştirenlere karşı Türk devletinin başvurduğu yöntemi hatırlatmaktadır.
Ermeni Soykırımı geçen yıllar boyunca tarihçilerin ciddi
ilgisini çekmiş bir konudur ve devlet arşivlerindeki pek çok belge
yayınlanmıştır. Ermeni bilimcileri ya da aydınları 1894-96 katliamlarından ya
da 1915 soykırımından Kürtlerin sorumlu olduklarını iddia etmemişlerdir. Prof.
Vahakn N. Dadrian genel anlamda en tanınmış Ermeni tarihçisi olarak bilinir.
Kendisi son 50 yıldır soykırım tarihini araştırmaktadır. 1995 yılında
yayınlanan “The History of the Armenian Genocide”[9] adlı kitabı konuya ilişkin
önemli bir eserdir. Onda da Kürtlerin rolüne dair ne bir bölüm ne de altbölüm
yer almaktadır. Kürtler tüm kitapta sadece 14 kez geçiyorlar.
Soykırımla ilgili tartışmalarda, hiç kimse – hatta Türk
resmi tarihçileri bile – Ermeni ve Süryani/Asuri soykırımlarından dolayı
Kürtlere sorumluluk yüklemiyor. Kürt Hamidiye Alaylarının 1894-96
katliamlarındaki rolü bilinen bir şeydir. Kürtlerin, İttihatçı rejim tarafından
planlanıp uygulanan suçta rol almış olmaları da bilinmekte ve yadsınmamaktadır.
Aydınlar
Aydınlar ve araştırmacılar tarihin incelenmesi ve
değerlendirilmesinde önemli bir rol oynarlar. Resmi tarihe yönelik eleştiriler,
soykırıma yol açan gerçek siyasî, sosyal ve ekonomik şartların da açıklanmasını
beraberinde getirmelidir. Ancak “değerlendirmeye değer” Kürt yazarlarının
Ermeniler ve soykırım hakkında yazdıkları devletin “Türk Tarih Kurumu”nun bakış
açısına kısmen de olsa benzemektedir. Birkaç istisna dışında, yazdıkları,
özellikle Ermenilerin ve Süryani/Asurilerin tarihleri açısından yüzeyselliği ve
bilgi eksikliğini yansıtmaktadır. Çoğu yazar, literatürü, özellikle de
günümüzün önemli belgelerini bilmiyor görünmekte. Yine, Kürtlerin 1915-1916
soykırımında oynadıkları rolün eleştirel bir değerlendirmesini yapmaya soyunanların
kendi halkını aşağılamakla suçlandıkları da görülüyor. Bu şekilde, gerçekten
eleştirel ve derinlemesine bir tartışmaya sınırlar getirilmeye çalışılıyor.
Ermeniler Revandüz’de 5000 Kürt’ü öldürdüler mi?
Özellikle Türkiye’nin doğrusunda yaşayan Aleviler
arasında, tarihsel ve kültürel anlamda ilişkili oldukları Ermeniler ve
soykırımın tarihçesine artan bir ilgi göze çarpmaktadır. “Kızılbaş” dergisinin
pek çok sayısında Ermeni Soykırımı üzerine makaleler yer almıştır. Onlardan
biri de Naci Kutlay’ın soykırım ve Ermeni-Kürt ilişkileri konularına özel bir
önem atfeden yazısıdır.
Kutlay şöyle yazıyor: “Yer yer, cezaevlerindeki Kürtleri,
Ermenileri öldürsünler diye serbest bıraktılar. Ne var ki, Rusya ordularının
Kürdistan’ı işgali sırasında, Ermeni fedayileri ve örgütleri de aynı tür
katliamlarla yanıt verdiler. Mayıs 1916’da Revandüz’de[10] bazı kaynaklara göre
beş bin Kürt öldürüldü. Bu açıkça bir öç almaydı.” Kutlay, bunu, bu çok ciddi
bir suçlamaya kaynak olarak göstermenin gereği olmadığını düşünüyor.
Herhangi bir bilimsel araştırmaya atıfta bulunulmamasına
rağmen Kutlay, tanınmış tarihçi Dr. Kemal Mazhar Ahmed’in[11] Bağdat’taki Kürt
Akademisi tarafından 1975’de yayınlanan bir yazısından yararlanmış görülüyor.
“1916 Mayıs’i başlarında General Çiornezbev’in komutasında Rus kuvvetleri,
Revanduz’a girerken dört Ermeni fedayi grubu da beraberlindeydi. 13 Mayıs günü
sehri aldilar. Ermeni fedayileri intikam almak istiyorlardu ve bu nedenle cok
kan akıttılar. Bircok kaynağa göre bu katliam sonunda, kadın, erkek, çocuk
yaklaşık 5000 Kürt öldürüldü. Çoğu kurşunla değil, Revandüz vadisine
fırlatılarak öldürüldü” diye yazılı Ahmed’in yazısında. Bir dipnottaysa,
zamanın İngiliz subayı K. Mason’ın bir kitabına yer veriyor. Kitap, Türk-Irak
sınır sorunu ve Milletler Ligi’nin rolünü ele alıyordu. Dipnotunda bizzat K. M.
Ahmed’in Revandüz’de 5000 Kürt’ün öldürülmüş olduğuna kuşkulu yaklaştığını
vurgulaması önemlidir: “Bu rakam abartılımışa benziyor. Ne M. H. Zeki – ki
savaşın yolaçtığı zarar ve ziyandan bahseder – ne de Hüseyin H. Mukriyani – ki
kendisi I Savaş’tan sonra Revandüz’da yaşamiş ve bu konuda yazmış – böyle bir
rakam vermiştir. Halk arasında, çok sayıda Kürt kadınının, namusunu kurtarmak
amaciyla kendilerini vadiye fırtattıkları anlatılır.” Dolayısıyla, sadece 5000
Kürt’ün öldürülmesi değil, Revandüz’de kitlesel bir cinayetin yaşanıp
yaşanmadığı da sorgulanabilir bir konudur. Naci Kutlay, ya K. M. Ahmed’in
düştüğü bu önemli notu okumamış ya da kasten söz etmemiş görünüyor. Okuyucunun
aklında kalan şeyse, Revandüz’de 5000 Kürt’ün Ermeni fedayilerinin öç eylemin
kurbanı olduğudur.
Açıkçası şu ki, kimse suçun ağırlığını önemsememeye
cesaret edemez ya da sessiz kalamaz. Ancak, araştırmacılar ya da aydınlar
hiçbir sağlam kanıt göstermeden 5000 Kürt’ün katli gibi son derece ciddi
suçlamalar yaptıklarında, bilerek ya da bilmeyerek halklar arasında kini,
nefreti ve güvensizliği körüklemiş oluyorlar. 1916’dan itibaren Rus denetimi
altındaki bölgelerde bulunan Ermenilerin öç aldıkları inkar edilemez. Batı
Ermenistan’dan pek çok Ermeni fedayisi geldi. “1908 Jön Türk Devrimi” öncesinde
hükümet güçlerine ve Hamidiye Alaylarına karşı savaş verdiler. Dolayısıyla,
katliamlara katılmış olan hükümet yanlısı Kürt aşiretleri Ermenilerce
bilinmektedir. Bu nedenle onlar öçlerini bu Kürtlere yöneltmişlerdi. Güneyde
kalan ve Ermeni yerleşim alanlarının dışında olan Revandüz’de, kayda değer bir
Ermeni nüfusu yoktu. Kürdistan’ın bu bölgesindeki Kürt aşiretleri, ne
Abdülhamit döneminde ne de sonradan, Ermeni katliamlarında rol almamıştı.
Kısacası, Ermeni fedayilerinin ora halkı Kürtlere karşı öç eylemlerine girişmiş
olmalarına pek ihtimal verilemez.
Tazminatsız Özür Olur mu?
Naci Kutlay’ın “Kızılbaş”taki makalesi Ermeniler
açısından kayda değer niteliktedir, çünkü soykırım sorununun nasıl
çözülebileceği konusuna el atıyor: “Ölenlerin geri gelmesi olanaksız. Maddî ve
manevî zararları gidermek ve yaraları onarmak imkansız, ama, etkisini bir
ölçüde hafifletmek mümkün. Almanya’daki Yahudi soykırımından sonra, sosyal
demokrat hükümetin lideri Willy Brand, Yahudilerden özür diledi. Hitler’in
yaptığı yanlışın yükünü neden Alman toplumu ve Willy Brand çeksin?”[12] Yani
Kutlay soykırım konusunun çözümünü sağ kalanların torunlarından özür
dilenmesinde görüyor.
Katledilen Ermenilerin mezarlarından kalkmayacakları
açık. Fakat Naci Kutlay maddî ve manevî zararları gidermenin imkansız olduğuna
nereden inanıyor? Bunun gerekli ve mümkün
olduğunu bizzat Almanya örneği bize gösteriyor: 1951 yılında Konrad
Adenauer’in Hıristiyan-Demokrat hükümeti Alman halkının Nazi suçlarından suçlu
ve sorumlu olduğunun yanı sıra İsrail ve Yahudi halkına karşı ilkesel bir
görevi olduğunu da Bundestag’da onaylamıştı. Alman federal hükümeti ve Yahudi
örgütleri temsilcileri 1952 yılında toplu tazminat olarak 3.45 milyar DM’lık
bir ödeme öngören bir anlaşma yapmışlardı.
Kutlay, Almanya’nın maddî ve manevî sorumluluklarını
yerine getirdiğini görmezlikten gelmekle kalmıyor, Türkiye’nin Alman öncülünü
izleyerek tazminat vermesinin neden “imkansız” olduğunu açıklamakta da çaresiz
kalıyor. Kürt halkına karşı savaşan askerinin harcamaları hakkında hiçbir sıkıntı duymayan ve kendi halklarını
terörize etmek için on binlerce Kürt “köy korucusu” için olağanüstü paralar
harcayan Türk hükümetinin kenarda köşede parası yok mu? Kutlay, ya Ermenilerin
sözde “haksız tazminat talepleri” konusunda Türk devletiyle dayanışma içinde
olmak zorunda hissediyor kendini ya da bundan Kürtlerin de
etkilenebileceklerinden korkuyor.
Ingilizceden çeviren: Attila Tuygan
[1] Asbarez Online 29.04.1997
[2] Serxwebun, Sayı 2, Şubat 1982, Sayfa 10
[3] Serxwebun, Sayı 4, Nisan 1982, Sayfa 11
[4] PRK/Rizgari (Kürdistan Özgürlük Partisi) Birinci
Parti Kongresi Nihai Beyannamesi, 1999
[5] Recep Maraşlı, Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve
1915 Soykırımı, İstanbul 2008, Peri Yayınları
[6] Taraf, 25.04.2011
[7] Hamidiye Alayları 1890 yılında Ermeni cemaatlerini
baskı altında tutmak, ezmek ve gözünü korkutmak üzere doğu ve güneydoğu
Anadolu’da Sultan Abdülhamid tarafından bölge Kürtleri arasında oluşturulan askerî
birliklerdir. Soykırım sırasında hem Ermenilerin hem de Süryanilerin imhasında
çok önemli rol oynamışlardır.
[8] Yeni Özgür Politika, 28.04.2011
[9] Vahakn N. Dadrian, Ermeni Soykırımı Tarihi, İstanbul
2008, Belge Yayınevi
[10] Revandüz, Irak Kürdistan’ı Erbil Yönetimine bağlı
Soran’ın bir ilçesidir.
[11] Dr. Kemal Mazhar Ahmed, Birinci Dünya Savaşı
Yıllarında Kürdistan ve Ermeni Soykırımı (Kurdistan during the WW I and the
Armenian Genocide), Stockholm 1986 (Türkçe çeviri). K.M. Ahmed, Sovyetler
Birliği’nde eğitim görmüş bir tarihçidir.
[12] Kızılbaş, Sayı 3, Nisan 2011
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.